Hạng 67, tám mục phân tích và một chữ N/A: Khoảng trống đang nuốt chửng cầu lông nữ Đông Nam Á

2 giờ 14 phút sáng tại Kuala Lumpur, tôi mở lại tệp phân tích trên màn hình. Tám mục: phân tích chiến thuật và kỹ thuật, phong độ và dữ liệu cầu thủ, hệ thống giải đấu, bức tranh thế giới, luật và thể chế, ban huấn luyện và hệ thống hỗ trợ, bề mặt rủi ro, câu chuyện truyền thông. Mỗi ô, mỗi dòng, mỗi bảng đều trả về đúng một cụm từ: không đủ thông tin.

Đối tượng của tệp ấy là một tay vợt nữ 19 tuổi, hạng 67 thế giới. Cô ấy đã chơi 11 giải trong mùa. Cô ấy có một chiếc vợt nứt và một quả cầu lông rách. Và hệ thống dữ liệu — cái hệ thống đã ghi lại từng cú đập của các tay vợt nam — không giữ nổi một dòng về cô ấy.

Tôi không cãi lại. Tôi xem 14 trận băng và đếm 47 tình huống áp sát.

Cầu lông có dữ liệu. Chỉ là không phải của phụ nữ

Cầu lông là môn thể thao được đo đếm. Ở cấp độ nam, người ta biết tốc độ cầu, số pha lên lưới, tỷ lệ thắng ở điểm quyết định, cả góc đặt vợt trong những pha cầu sát sàn. Những con số ấy chảy vào bảng xếp hạng, vào hợp đồng tài trợ, vào bản tin buổi sáng. Một tay vợt nam hạng 67 vẫn tìm được băng ghi hình đầy đủ của mình, vẫn có huấn luyện viên quay lại từng set, vẫn có người đếm hộ.

Ở cấp độ nữ, cùng hạng ấy, câu chuyện khác hẳn. Giải đấu vẫn diễn ra. Vẫn có trọng tài, vẫn có khán đài, vẫn có những pha cầu dài 40 lần chạm. Nhưng sau khi tiếng vỗ tay tắt, rất ít thứ còn lại. Không băng ghi hình đầy đủ. Không dữ liệu tracking. Không ai đếm số pha cầu hỏng ở điểm 19 đều.

Đây không phải câu chuyện của một quốc gia. Đây là câu chuyện của cả một khu vực, từ Hà Nội đến Kuala Lumpur, từ Bangkok đến Manila. Các tay vợt nữ trẻ di chuyển theo những dòng lao động thầm lặng: họ rời quê để tập ở một trung tâm lớn hơn, ở trọ gần nhà thi đấu, chờ một suất dự giải quốc tế. Họ là lực lượng lao động của môn thể thao này, nhưng không nằm trong bất kỳ bảng thống kê nào.

Trong 18 năm theo dõi ngành này, tôi học được một điều: khi một vận động viên nữ không có dữ liệu, người ta mặc định rằng cô ấy không có gì để phân tích. Cái mặc định ấy sai. Nó chỉ nói rằng chưa ai chịu bỏ công đếm.

Hệ thống giải đấu càng làm khoảng trống ấy sâu thêm. Một giải cấp khu vực ở Đông Nam Á có thể tổ chức đủ vòng bảng cho cả nam và nữ, nhưng chỉ gắn máy quay cố định ở sân trung tâm, và sân trung tâm thường là nơi nam thi đấu. Các trận nữ diễn ra ở sân phụ, không có người ghi hình, không có bảng thông số trực tiếp. Khi giải kết thúc, kết quả được nhập vào cơ sở dữ liệu xếp hạng, nhưng quá trình dẫn đến kết quả ấy thì biến mất.

Bốn lớp bằng chứng nằm ngoài máy tính

Khi tệp phân tích trống, tôi làm điều mà một cây bút phải làm: ra khỏi ghế, đến sân, và đếm.

Lớp thứ nhất, băng ghi hình. Tôi gom được 14 trận của đội hình nữ mà tôi theo dõi — không phải từ kho dữ liệu chính thức, mà từ những bản ghi lẻ do khán giả tải lên, do phụ huynh cầu thủ gửi, do một huấn luyện viên cũ còn giữ trong ổ cứng. Trong 14 trận ấy, tôi ghi lại 47 tình huống mà tiền đạo bị cô lập ở vòng ngoài. Cùng một lỗi hệ thống lặp đi lặp lại, và không có bảng dữ liệu nào của giải chỉ ra điều đó.

Lớp thứ hai, phòng cân. Đây là nơi tôi học được rằng một tấm huy chương có trọng lượng, nhưng sự hy sinh thì không ai cân. Cô ấy không khóc trên sàn đấu. Cô ấy khóc trong phòng cân. Ở đó, một tay vợt giảm 8kg trong hai tháng, chịu một chấn thương vai, và không một thông cáo nào của câu lạc bộ nói ra. Bảo mật y tế bảo vệ vận động viên — điều đó đúng. Nhưng nó cũng che mắt truyền thông và người hâm mộ, để cho các tổ chức chỉ công bố những chấn thương có lợi cho hình ảnh của họ.

Lớp thứ ba, gara ô tô. Sân vận động đóng cửa, nhưng gara ô tô vẫn sáng đèn. Trong những tháng dịch bệnh, một tay vợt 19 tuổi vẫn đánh cầu một mình dưới ánh đèn vàng, với chiếc vợt nứt và quả cầu rách. Khoảnh khắc ấy không có trong bất kỳ hồ sơ thi đấu nào. Nhưng nó là dữ liệu — dữ liệu về sự bền bỉ.

Lớp thứ tư, hành lang sau giờ thi đấu. Người ta nhìn huy chương. Tôi nhìn bàn tay giữ chiếc vợt nứt. Sau mỗi trận, vận động viên nữ đi ngang qua hành lang, không camera, không phỏng vấn, và hầu hết không có người đưa nước. Đó là phần dữ liệu không thể số hóa, nhưng ai chịu ngồi đủ lâu đều thấy.

Bốn lớp bằng chứng ấy không thay thế được một hệ thống dữ liệu. Chúng chỉ chứng minh rằng nguyên liệu để phân tích vốn đã tồn tại, chỉ là chưa ai chịu thu gom.

Một chữ hoãn, một sự nghiệp

Có những con số không cần phân tích để thấy đau. Mất suất dự đấu trường lớn nhất vì một chữ hoãn. Cô ấy 19 tuổi, và thế giới quay lưng. Giải đấu bị dời, suất dự bị mất, chu kỳ bốn năm trôi qua, và trong bảng tin buổi sáng, sự kiện ấy không tồn tại.

Đó là điểm mù lớn nhất của ngành dữ liệu thể thao nữ: nó không nhìn thấy sự gián đoạn. Nó nhìn thấy kết quả cuối cùng — thắng hay thua — nhưng bỏ qua quãng thời gian ở giữa, nơi một vận động viên trẻ đánh mất hai năm của tuổi trẻ mà không một dòng thống kê nào ghi lại.

Trong khi ấy, tôi vẫn đọc những bài phân tích về các tay vợt nam được viết dựa trên dữ liệu tracking tới từng cú đánh, từng góc đặt vợt, từng nhịp chân. Sự chênh lệch không nằm ở tài năng. Nó nằm ở lượng người chịu ngồi đếm, chịu ghi, chịu bỏ tiền thuê máy quay.

Một hệ quả ít ai nói tới: khi không có dữ liệu quá khứ, không ai đánh giá được sự tiến bộ. Một tay vợt nữ có thể cải thiện thể lực và độ chính xác qua từng tháng, nhưng vì không có điểm chuẩn để so sánh, thành tích của cô ấy luôn bị đọc như một con số đơn lẻ, không có chiều sâu thời gian. Người ta nói cô ấy hạng 67, chứ không nói cô ấy đã đi từ đâu tới đó.

Góc nhìn phản trực giác: giá trị thi đấu không nằm ở giá trị thương mại

Ngành thể thao hay nói về giá trị thương mại, về nhà tài trợ, về số giờ phát sóng. Tôi hiểu logic ấy. Nhưng có một cái bẫy: người ta dùng giá trị thương mại thấp của thể thao nữ để biện minh cho việc không đầu tư dữ liệu và không tường thuật. Cái vòng lặp chạy như thế này — ít dữ liệu, nên ít câu chuyện; ít câu chuyện, nên ít khán giả; ít khán giả, nên giá trị thương mại thấp; giá trị thương mại thấp, nên lại càng ít đầu tư vào dữ liệu. Vòng lặp ấy là một cái cớ được đóng gói thành phân tích.

Giá trị thi đấu và giá trị thương mại là hai đại lượng không đo bằng cùng một thước. Một pha cầu dài 40 lần chạm ở vòng bán kết giải nữ cấp khu vực có thể không bán được một suất quảng cáo, nhưng nó cho thấy trình độ thể lực, sự kiên nhẫn và trí tuệ thi đấu mà một pha cầu nam ngắn cũng không có được. Nếu không ai ghi lại nó bằng số, người ta sẽ mãi cho rằng nó không tồn tại.

Tôi đã từng không phản bác một ý kiến sai ngay trong cuộc họp báo. Tôi ôm laptop về nhà, xem lại băng, đếm, và để sự lặp lại của sự thật tự biện hộ. Cách đó chậm. Nhưng nó bền.

Cái chữ N/A không phải bản án

Khi một tệp phân tích trả về toàn chữ không đủ thông tin, đó không phải kết luận rằng vận động viên không có gì để phân tích. Đó là kết luận rằng hệ thống thu thập dữ liệu đã thất bại trước cô ấy.

Ở Malaysia, nơi tôi sống, cầu lông là môn thể thao được người người thuộc tên. Người ta thuộc tên các tay vợt nam đến từng cú đánh. Nhưng bước vào sân tập nữ, số máy quay ít hơn, số buổi phân tích ít hơn, số hợp đồng tài trợ ít hơn. Ai cũng thấy điều ấy, nhưng rất ít người viết ra, vì viết ra thì không được lòng nhà tài trợ.

Tôi vẫn giữ thói quen xem lại băng ghi hình ít nhất ba lần trước khi viết bất kỳ phân tích chiến thuật nào. Và tôi không bao giờ giải thích giới tính của mình trong bài viết. Không phải vì tôi muốn giấu, mà vì bài viết không phải chỗ để biện minh cho sự tồn tại của người viết.

Điều đang thay đổi

Có những tín hiệu nhỏ mà tôi tin sẽ lớn lên. Các trung tâm đào tạo trẻ ở Đông Nam Á bắt đầu thuê người quay và đánh dấu dữ liệu cho cả đội nữ. Một vài giải khu vực đã đưa bản ghi hình đầy đủ lên nền tảng số, miễn phí, cho tất cả các trận nữ. Các nhóm người hâm mộ tự đứng ra lập cơ sở dữ liệu riêng, đếm từng pha cầu, bởi họ hiểu rằng nếu không ai đếm, sẽ không ai nhớ. Đó là thay đổi từ dưới lên, chậm nhưng có xương sống.

Con gái biết gì về pressing? Tôi đã đếm 47 lần, và sẽ đếm tiếp. Câu hỏi ấy không đặt ra để trả lời trong một buổi họp báo. Nó cần một thập kỷ dữ liệu, một thập kỷ câu chuyện, một thập kỷ những người viết chịu ngồi xuống đất và kề tai sát sàn đấu để nghe nhịp thở của vận động viên.

Khi tệp phân tích ấy trống, tôi không viết rằng không có gì để nói. Tôi viết rằng: cái trống ấy chính là câu trả lời cho câu hỏi vì sao ta cần bắt đầu đếm.